“Giáo dục” trong tiếng Latin bắt nguồn từ từ educare, mang ý nghĩa là dẫn dắt những tiềm năng bên trong mỗi con người được bộc lộ ra bên ngoài (lead out).
Đó là một định nghĩa rất đẹp.
Giáo dục không phải là đổ đầy kiến thức vào đầu một đứa trẻ. Cũng không phải là chiều theo mọi mong muốn của các em. Giáo dục là đánh thức niềm đam mê, khơi dậy khả năng tự học, tinh thần khám phá và giúp mỗi đứa trẻ trở thành chủ nhân của chính hành trình trưởng thành của mình.
Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc nhất của triết lý “lấy học sinh làm trung tâm”.
Lấy học sinh làm trung tâm không có nghĩa là học sinh trở thành trung tâm của sự phục vụ hay sự nuông chiều. Điều cốt lõi là học sinh phải trở thành chủ thể của việc học.
Bởi nếu chính các em không yêu thích việc học, không làm chủ quá trình học tập của mình thì sẽ không ai có thể học thay hay sống thay các em.
Tình yêu với việc học cũng không chỉ là những cảm xúc vui vẻ. Học tập luôn có thử thách, có thất bại, có những lúc mệt mỏi và muốn bỏ cuộc. Nhưng sau tất cả, điều còn lại là niềm vui khi vượt qua giới hạn của bản thân, khi hiểu thêm một điều mới và cảm nhận được mình đang trưởng thành từng ngày.
Đó mới là giá trị bền vững mà giáo dục cần mang lại.
Một điểm rất đáng suy ngẫm của mô hình Trường học Kiến tạo (I Can School) là nhà trường không đặt mục tiêu giúp học sinh ghi nhớ thật nhiều kiến thức. Điều quan trọng hơn là giúp các em trả lời được câu hỏi:
“Mình sẽ dùng những kiến thức này để làm gì?”
Kiến thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động, thành sáng tạo và thành những giải pháp giúp cuộc sống tốt đẹp hơn.
Trong thời đại AI, những công việc mang tính lặp lại sẽ ngày càng được máy móc thực hiện tốt hơn con người. Vì vậy, giáo dục không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức, mà phải bồi dưỡng những năng lực mà AI rất khó thay thế.
Đó là khả năng kiến tạo những giải pháp mới cho các vấn đề của xã hội.
Thế giới hôm nay đang đối diện với những thách thức rất lớn: sức khỏe tinh thần, biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, khoảng cách giàu nghèo, đạo đức trong công nghệ… Những vấn đề ấy không thể chỉ giải quyết bằng dữ liệu hay thuật toán.
AI có thể xử lý thông tin rất nhanh, nhưng AI không có lương tri.
AI có thể phân tích dữ liệu, nhưng không có sự đồng cảm.
AI có thể đề xuất phương án, nhưng không thể thay con người đưa ra những lựa chọn dựa trên đạo đức, trách nhiệm và tình yêu thương.
Chính nhân tính, cảm xúc và lương tri sẽ là những giá trị làm nên sự khác biệt của con người trong kỷ nguyên AI.
Một năng lực khác mà giáo dục cần đặc biệt quan tâm là năng lực đặt câu hỏi.
Ngày nay, việc ghi nhớ câu trả lời không còn là lợi thế lớn nữa. Chỉ cần vài giây, AI có thể cung cấp gần như mọi câu trả lời mà chúng ta cần.
Điều tạo nên sự khác biệt chính là khả năng đặt đúng câu hỏi.
Người làm việc hiệu quả với AI không phải là người biết nhiều nhất, mà là người biết mình cần hỏi điều gì, biết phản biện, biết kiểm chứng và biết sử dụng câu trả lời để tạo ra giá trị mới.
Thế nhưng, nền giáo dục của chúng ta vẫn còn chịu ảnh hưởng rất lớn bởi điểm số, thành tích và các kỳ thi chuẩn hóa.
Chúng ta vừa trải qua một mùa tuyển sinh mà nhiều học sinh thi vào lớp 6, thi vào lớp 10 còn chịu áp lực hơn cả kỳ thi đại học.
Các kỳ thi là cần thiết để đánh giá chất lượng dạy và học. Nhưng nếu mọi hoạt động giáo dục chỉ xoay quanh điểm số và thành tích, chúng ta sẽ vô tình đào tạo nên một thế hệ rất giỏi tìm câu trả lời nhưng lại thiếu năng lực đặt câu hỏi.
Đó là khoảng cách giữa đào tạo người thực hiện công việc và đào tạo người kiến tạo tương lai.
Trong thời đại AI, mục tiêu của giáo dục không chỉ là tạo ra những người lao động giỏi, mà phải đào tạo nên những con người có tư duy độc lập, biết đặt câu hỏi, biết sáng tạo, biết giải quyết những vấn đề lớn của xã hội và đủ bản lĩnh để làm chủ công nghệ, thay vì bị công nghệ dẫn dắt.
Có lẽ, đó mới chính là sứ mệnh lớn nhất của giáo dục trong thế kỷ XXI: không chỉ truyền dạy kiến thức, mà còn nuôi dưỡng những con người biết suy nghĩ, biết yêu thương, biết kiến tạo và biết làm chủ tương lai của chính mình.
Nguồn : nhà giáo dục Nguyễn Thuý Uyên Phương
